STOPIEŃ TRUDNOŚCI PROBLEMÓW

Musimy też zdać sobie sprawę ze stopnia trudności prob­lemów, jakie może nasuwać realizacja określonych ideałów, przy czym chodzi o trudności rzeczywiste, a nie te, które przewidywał Dedal, zakazując swemu synowi wznoszenia się na dużą wysokość, aby zbytnio nie przybliżył się do Słońca.Nie znaczy to, że należałoby postulować wyrugowanie z ży­cia społecznego wszelkiej fantazji, wszelkich nierealistycz­nych wyobrażeń. Fantazje dotyczące niemożliwego do zreali­zowania stanu doskonałego mogą mieć funkcję pobudzającą, skłaniającą do poszukiwań. I choć wiele odwiecznych marzeń ludzkich o eliksirze młodości, o kamieniu filozoficznym, o nie­śmiertelności nigdy nie zostało zrealizowanych, to jednak stwarzały one niepokój, pobudzając  do rozmaitych poszuki­wań, z których narodziło się niejedno odkrycie. Nie zmienia to faktu, że rzeczywisty postęp wymaga wizji realistycznych. W sferze rozważań o kształtowaniu człowieka, aby zastąpić wizje poetyckie wizjami sterującymi, trzeba odwołać się — tak jak to się dzieje w innych dziedzinach ludzkiego doświadczenia — do nauki.Jednym z istotnych składników koncepcji człowieka przysz­łości jest wizja istoty uspołecznionej, tj. takiej, która troszczy się nie tylko o pożytek własny, ale również ma na względzie pożytek cudzy, pożytek wspólnoty. Pewną wersję takiego człowieka znaleźć można w pismach Marksa, w jego rozwa­żaniach dotyczących uspołecznienia postaw ludzkich (por. Ja­roszewski 1970). W pismach marksistowskich filozofów i pe­dagogów spotkać można różne formy konkretyzacji owych wizji (por. Suchodolski 1974; Muszyński 1974).

PRZEJŚCIE DO DZIAŁANIA

Po to, aby przejść od „poezji” do działania, trzeba zastąpić utopię nauką. W dziedzinie techniki wizje udoskonalonych przedmiotów i urządzeń opierają się na znajomości praw fi- zy i i chemii, utopie pozostały jedynie w, formie science fic- tion. W dziedzinie społecznej koncepcja przyszłości bywa wprowadzana z naukowej analizy praw ekonomicznych i spo­łecznych. W rozważaniach na temat udoskonalenia człowieka dokonało się znacznie mniej. Można jednak zaryzykować po­gląd, iż w ciągu ostatnich stu lat osiągnięty został wyraźny postęp. Postęp ten pozwala, jak się wydaje, zrobić krok na­przód od poetyckich wizji człowieka „doskonałego” do wizji sterujących, tj. takich, które dadzą się realizować (gorzej lub lepiej).Wizje sterujące — jak już o tym wyżej była mowa — mają to do siebie, iż biorą pod uwagę warunki obiektywne, od któ­rych zależy realizacja udoskonalonego stanu rzeczy. Kiedy pytamy, jaki ma być człowiek, to nie możemy odpowiadać, iż ma „wcielać doskonałość” zgodnie z aktualnie przez nas utrzy­mywanym systemem wartości, lecz zastanawiamy się,’ od ja­kich obiektywnych praw zależy formowanie i przekształcanie psychiki człowieka. Zastanawiamy się, z czym trzeba się li- j czyć, gdy formułuje się program przebudowy i rozwoju ludz­kiej osobowości, i jakie progrąmy mają, a jakie nie mają szans realizacji. Musimy zorientować się, co w naszym myśle­niu na temat osobowości człowieka przyszłości, osobowości, której kształtowaniu chcemy sprzyjać, przypomina dawne wyobrażenie na temat istoty latającej — wyobrażenie istoty wyposażonej w wielkie zlepione woskiem skrzydła z gęsich piór.

W RAMACH IDEOLOGII

Również w ramach ideologii socjalistycznej istnieją koncepcje 16 mówiące, jaki ma być człowiek przyszłości. Niektóre z tych koncepcji formułowane są jako składniki ideału wychowaw­czego stawianego przed współczesną szkołą, lub też jako cel dla działań wychowujących, ukierunkowanych na całe społe­czeństwo. Jak jednak powstają te koncepcje? Jaki charakter mają te wizje?Wydaje się, że należą one na ogół do klasy owych wizji poetyckich, które powstają bądź przez ekstrapolację cech, któ­rych przyrost jest pozytywnie wartościowany, bądź przez za­przeczenie cechom, których występowanie jest wartościowane ujemnie. „Wyobrażenie idealne” na temat człowieka przyszło­ści powstaje jako „zbitka” cech utworzonych poprzez tego ro­dzaju operacje. „Zbitka” taka wyraża życzenia ludzi, a różni­ce między ideałami odzwierciedlają różnice wartości przypi­sywanych poszczególnym wymiarom, na których człowiek mo­że być charakteryzowany.Nie jest to jednak rozwiązanie problemu. Nie można stworzyć niczego doskonałego, mając za jedyną wskazówkę wyobraże­nie doskonałości. Tak jak nie można sprawić, by człowiek za­czął latać, wiedząc, że „latanie” to stan doskonalszy od „nie- latania”, ani też nie można tworzyć nowego społeczeństwa, wiedząc, jakie wady ma stare i tworząc obraz doskonały przez zaprzeczenie tym wadom. W pierwszym przypadku mieli­byśmy „utopię techniczną”, w drugim — „społeczną”; podob­nie o rozpatrywanym podejściu można powiedzieć, iż repre­zentuje utopię psychologiczną.

NAPRAWA SPOŁECZEŃSTWA

Wyobrażenia na temat naprawy społeczeń­stwa były wyłącznie poetyckimi wizjami tak długo, dopóki nie powstała więź między wizją stanu doskonalszego a obiektywną analizą prawidłowości historycznych. Powstanie tej więzi to przejście od socjalizmu utopijnego do socjalizmu naukowego (Engels 1949; Lenin 1949). Również i dzisiaj nie brak takich wizji o charakterze poetyckim, które koncepcje społeczeństwa doskonałego wytwarzają przez zwykłe zaprzeczenia cech po­siadanych przez społeczeństwa współczesne: brak wolności — wolność, kontrola autorytetów — anarchia, zanieczyszczenie środowiska przez samochody — likwidacja samochodów. Kon­cepcje te, lansowane przez ruchy kontestacyjne (por. np. „Wolne Państwo Pomarańczowe”, ruch Provotariatu, ruch hippisowski itp., Jawłowska 1975), nie mają, jak się wydaje, żadnej siły realizacyjnej, co najwyżej mogą sprzyjać akcjom „burzącym”, mającym znieść porządek, który jest źródłem ob­serwowanych defektów.Kształt celów rozwojowych społeczeństwa bywa wyraźnie za­rysowany przede wszystkim na wymiarach ekonomicznych społecznych. Trudno jednak spodziewać się, że postęp eko­nomiczny i społeczny przyczyni się wystarczająco do poprawy jakości życia ludzi, jeśli nie będzie mu towarzyszyć odpowied­nia zmiana w ludzkich postawach i osobowości.Zdawano sobie z tego sprawę od dawna i dlatego ci, którzy formułowali wizję idealną przyszłego społeczeństwa, starali się na ogół zawrzeć w niej również pewną wizję „ulepszonego człowieka”.

WIZJE IDEALNE

Wizje idealne mogą powstawać nie tylko z ekstrapolacji pewnego ciągu obserwowanych wartości, ale również jako wynik operacji zaprzeczenia, np. śmiertelny — nieśmiertelny, niesprawiedliwy — sprawiedliwy, nie umie latać — umie latać, wrażliwy na ból — niewrażliwy na ból itp.Tak utworzone wizje nadają się przede wszystkim do funkcji kompensacyjnych, czyli, w rzeczy samej, ułatwiają akcepta­cję tego, co jest. Nic więc chyba dziwnego, iż ideologie kon­serwatywne, które chcą utrzymać status quo, łatwo akceptują tego rodzaju wizje, a często same je wykorzystują. Tym moż­na tłumaczyć, iż w społeczeństwach zbudowanych na wyzysku i niesprawiedliwości klasy panujące nie tylko akceptują, ale chętnie rozbudowują i podtrzymują koncepcje społeczne, które przedstawiają wyobrażenia o społeczeństwie doskonałym, do realizacji którego nie wiodą żadne dające się realnie zaplano­wać i realizować kroki praktyczne.W miarę jednak wzrostu społecznego doświadczenia wizje idealne, mające kształt poetycki, z wolna zaczynają się wypeł­niać treściami realistycznymi. Wyobrażenia na temat doskonałych rumaków zostają uzupełnione przez wiedzę o zasadach hodowania koni rasowych, wyobrażenia o rajskich owocach rozbudowane zostają przez wiedzę dotyczącą uszlachetniania drzew, wyobrażenia o magicznych kamieniach — przez wiedzę chemicznej budowie ciał i możliwościach transformacji rzeczy. Te same zjawiska zachodziły w sferze wyobrażeń dotyczących świata ludzkiego.

SPEŁNIANA IDEA

Spełnia się natomiast idea „zaklęcia” — nowocześne urządze­nia latające mogą wznosić się lub opadać, zmieniać kierunek lotu i szybkość na rozkaz „czarownika-inżyniera”, znaj­dującego się na stanowisku zdalnego sterowania lotami. Wizja może uzyskać funkcje sterujące jedynie wtedy, gdy na­stąpi połączenie wyobrażenia o stanie doskonalszym z wiedzą o   naturze rzeczy; dlatego dokonuje się to w doświadczeniu społeczeństwa stopniowo i powoli. Początkowe wyobrażenia idealne powstają jako pewnego rodzaju „ekstrapolacje”. Tak 14 więc człowiek porządkuje istniejące doświadczenia (przedmioty, sytuacje, formy organizacyjne, stany przyrody, właści­wości ludzkie) z punktu widzenia ich wartości. Ekstrapolując utworzony w ten sposób „szereg”, dochodzi do wyobrażenia tym, czego nie ma, ale co posiada określoną własność w zwiększonym, czy też maksymalnym natężeniu: utworzone w ten sposób w umyśle wyobrażenie przedmiotu posiada ce­chy, których nie ma w naturze, ale które stanowią maksymal­ne natężenie cech obserwowanych. Oczywiście możliwe są również ekstrapolacje w kierunku przeciwnym, a więc two­rzenie wyobrażenia przedmiotów posiadających maksymalne natężenia cech ujemnych. Jak zauważył L. Feuerbach, na przykład wyobrażenie Boga powstaje poprzez skupienie w jed­nym przedmiocie maksymalnych natężeń cech dodatnich, wyabstrahowanych z analizy właściwości ludzi. Można dodać, iż wyobrażenie Szatana stanowiłoby przykład ekstrapolacji ujemnej zawierającej maksymalne natężenie cech ujemnych (w sensie moralnym).

POKIEROWANIE LUDZKĄ DZIAŁALNOŚCIĄ

Tylko taka wizja może pokierować ludzką dzia­łalnością, która liczy się z realnymi cechami rzeczy, która zatem łączy wyobrażenie tego, co doskonałe, z wiedzą o tym, co możliwe. Tak więc znajomość „realnej natury rzeczy” jest przesłanką wizji, która może mieć funkcje sterujące. Nato­miast wizje oderwane od rzeczywistości, wizje poetyckie mie­wają nierzadko funkcję motywującą: pobudzają do poszuki­wań lepszych rozwiązań, choć nie mówią nic o tym, gdzie tych rozwiązań szukać by należało. Niemało jest i takich wizji poetyckich, które wynikają z bezsilności i które zmierzają wy­łącznie do tego, by przedstawić przyszłość w różowych bar­wach, ale do żadnych wysiłków nie pobudzają. Przytaczane wyżej „kulty cargo” mogłyby być chyba przykładem takich właśnie wizji — pomagają one człowiekowi znosić jego los, ale nie mogą spowodować rzeczywistego postępu.Oto na przykład człowiek od najdawniejszych czasów wyob­rażał sobie taką udoskonaloną wersję istoty ludzkiej, która dysponować może zdolnością do latania w powietrzu. W skład tego wyobrażenia wchodziła np. koncepcja ogromnych skrzy­deł zlepionych woskiem, albo koncepcja cudownego dywanu, który na określone zaklęcie wznosi się w górę. Żadna z tych koncepcji nie została zrealizowana, ale człowiek mimo to po­siadł zdolność latania — posiadł dzięki temu, iż poznał, od czego wznoszenie się w górę przedmiotów cięższych od po­wietrza zależy. Okazało się, że trzeba spełnić bardzo wiele warunków, aby latać, a spełnienie tych warunków nie ma nic wspólnego z prostotą zaklęcia, przy pomocy którego można by było „latającemu dywanowi” nakazać wzniesienie się w górę.

DZIĘKI MOTYWUJĄCEJ FUNKCJI

Po drugie, „wyobrażenie idealne” odgrywa rolę programu sterującego działalnością zmierzającą do jego realizacji. Czło­wiek, realizując pewien stan uznany za pożądany, kieruje się jego wyobrażeniem jako zbiorem wskazówek, na podstawie których dokonuje wyboru czynności i ocenia prawidłowość dokonanych wyborów. „Wyobrażenie idealne” ma więc funk­cję sterującą.Nie są to jego funkcje wyłączne. Występuje bowiem ono rów­nież w roli zupełnie odmiennej. Może mianowicie pełnić funk­cję kompensacyjną: tworzenie wizji idealnych bywa czasa­mi aktywnością podejmowaną zamiast realnego działania, aby w fantazji zrealizować pragnienia, których w rzeczywistości zrealizować się nie da. Tak na przykład mieszkańcy Melane- zji, znajdujący się pod europejską dominacją, rozwinęli tzw. „kulty cargo”. Opierały się one na wierzeniu, że wkrótce na­dejdzie szczęśliwa era, w której zacznie napływać do Melanezji obfitość europejskich towarów („cargo”) przysyłanych krajowcom przez (zmarłych) przodków. Potopy, trzęsienia ziemi,wybuchy wulkanów zniszczą białych ludzi, a na wielkim okręcie przybędą przodkowie z towarami przeznaczonymi dla ; krajowców (Nowicka 1972).Dzięki swej motywującej i sterującej funkcji „wyobrażenia idealne” odgrywają rolę pragmatyczną — służą poprawie aktualnego stanu rzeczy natomiast ich funkcja kompensacyjna, fantazyjne spełnienie życzeń — jak to ujmował Freud — sta­nowi zaprzeczenie praktycznej działalności, służy podporząd­kowaniu się temu, co jest.To, jaką rolę odegra „wyobrażenie idealne”, zależy od jego właściwości.

WIZJE IDEALNE

Są także wizje idealne dotyczące człowieka. Są one formuło­wane od najdawniejszych czasów. Grecki heros, średniowiecz­ny rycerz doskonały czy też angielski wzorowy gentelman, franklinowski idealny kupiec (Ossowska 1956, 1973) to roz­maite warianty wyobrażeń o człowieku doskonałym.Wizje te występowały zresztą — jak zauważyła Maria Ossow­ska (1973, s. 17) — także w ukrytej formie, w toku rozważań nad „naturą ludzką” lub nad istotą szczęścia. Współcześnie zawierają się one w koncepcjach zdrowia psychicznego, pełnej samorealizacji, „wszechstronnego rozwoju” itp. Występują w programach politycznych (por. Jasińska i Siemieńska 1975) i w koncepcjach ideału wychowawczego.„Wyobrażenia idealne” nie są wyłącznie „epifenomenami ży­cia”. Pełnią one ważne funkcje regulacyjne w stosunku do działalności ludzi. Dwie z tych funkcji należałoby podkreślić przede wszystkim. Po pierwsze, funkcję motywującą, albowiem rozbieżność mię­dzy wyobrażeniem idealnym a doświadczeniem mówiącym o  tym, jaki świat (a ściślej, określony jego fragment) jest na­prawdę, stanowi potężne źródło sił pobudzających. Właśnie dzięki temu, że człowiek może wyobrażać sobie rzeczywistość pod jakimś względem poprawioną, doskonalszą od tej, z któ- 12 rą ma do czynienia, rodzą się w nim siły, aby ową rzeczywistość doskonalszą zrealizować. Czy to będzie skonstruowa­nie nowego przedmiotu o wyższych walorach użytkowych, czy zbudowanie pięknych konstrukcji, czy zorganizowanie lepszych instytucji, to za każdą aktywnością tego rodzaju kry­je się motywująca rola rozbieżności między tym, co jest, a tym, co jest wyobrażone jako doskonalsze.

WŁAŚCIWOŚCI UMYSŁU LUDZKIEGO

Do najistotniejszych właściwości ludzkiego umysłu   jednej z tych, które odróżniają człowieka jakościowo od wszelkich innych, nawet najinteligentniejszych gatunków zwierząt — należy zdolność do tworzenia „wyobrażeń” czy też „wizji idealnych”, tj. tworzenia koncepcji stanu, który nie istnieje, a który ma być doskonalszy od tego, który istnieje. „Wyobra­żenie idealne , czy może, formułując to lepiej, wyobrażenie stanu idealnego — wydaje się być nieodzowną przesłanką działalności specyficznie ludzkiej, a zarazem konstytuującej człowieka pracy. Jak wiadomo, w swoim klasycznym przy­kładzie porównującym pracę pszczoły i pracę tkacza Marks wyodrębnił tę właśnie cechę — tworzenie „idealnych anty­cypacji”, jako cechę istotną człowieka.„Wizje idealne ’ dotyczą wszelkich form rzeczywistości, z któ­rą człowiek ma do czynienia. Dotyczą kształtów i funkcji przedmiotów fizycznych, którymi człowiek posługuje się w życiu codziennym. Są to wyobrażenia przedmiotów doskonałych pod względem estetycznym i funkcjonalnym.Wizje te odnoszą się także do cech i wyglądu tworów przy­rody: roślin, zwierząt, krajobrazu. Przybierają formę wyob­rażeń o „rajskich ogrodach”, „wspaniałych rumakach”, wyso­ce płodnych gatunkach trzody, udoskonalonych drzewach owo­cowych, kwiatach itp.Wizje tworzono również odnośnie do organizacji społeczeń­stwa i form życia ludzi. „Państwo doskonałe” przedstawiane przez Platona czy Utopia Tomasza Morusa, a także niezliczone wersje doskonałego społeczeństwa rojące się w głowach rewo­lucjonistów wszystkich czasów stanowią przykłady tego ro­dzaju „wyobrażeń idealnych”.